De kunst van het vergeten

In 2006 klopte een vrouw uit Californië aan bij een geheugenonderzoeker met een klacht die niemand ooit eerder had opgeschreven. Ze kon niet vergeten. Noem een datum, willekeurig welke, ergens uit de laatste dertig jaar, en zij vertelde u niet alleen wat er die dag in de wereld gebeurde, maar ook wat zij droeg, wat ze at, met wie ze ruzie had en hoe die ruzie voelde. Niet vaag. Niet als een foto die vervaagt. Even scherp als de dag zelf. De wetenschap noemde het later hyperthymesie, en jarenlang dacht men dat zoiets alleen bij een handjevol mensen ter wereld voorkwam, een zeldzame afwijking van een brein dat vergeten was hoe je moet vergeten. Ik denk dat we die aandoening op dit moment aan het inbouwen zijn in de infrastructuur van ons dagelijks leven. Niet bij een handjevol mensen. Bij iedereen.

Wij bouwen hyperthymesie als infrastructuur

Elk gesprek dat u ooit met een AI-assistent heeft gevoerd, ligt ergens opgeslagen. Niet vaag, niet als vervagende herinnering, maar letterlijk, woord voor woord, voor eeuwig oproepbaar. De grote aanbieders verkopen dat tegenwoordig zelfs als functie: "ik onthoud wat je me eerder vertelde." Dat klinkt behulpzaam, en meestal is het dat ook. Maar we hebben het nooit gehad over wat er gebeurt als onthouden de standaard wordt en vergeten de uitzondering, voor het eerst in de geschiedenis van onze soort.

Laat me het concreet maken met iets kleins, iets huiselijks. Stel een stel, laten we ze Mark en Ilse noemen, dat een AI-assistent gebruikt die meeluistert met hun agenda, hun berichten, hun gezamenlijke to-do lijstjes, om het huishouden soepeler te laten lopen. Handig systeem. Onthoudt alles. Op een avond ontstaat er ruzie over de afwas, niets bijzonders, het soort ruzie dat elk stel wel eens heeft en de volgende ochtend vergeten is. Behalve dat de assistent, in een poging behulpzaam te zijn, tijdens die ruzie een notificatie stuurt: "Vorig jaar april zei je bijna hetzelfde tijdens een vergelijkbaar conflict." Met daarbij, netjes uitgetypt, het citaat van destijds.

Feitelijk correct. Vernietigend in de uitwerking. Want wat Ilse op dat moment nodig had, was de kans om deze avond een nieuwe avond te laten zijn. In plaats daarvan werd ze geconfronteerd met een dossier van zichzelf, opgebouwd door een systeem dat nooit iets laat vallen. Mark evengoed. Beiden werden op dat moment niet behandeld als mensen die veranderen, maar als personages met een vast script, waarvan de vorige scène altijd exact reproduceerbaar is.

Waarom vergeten functioneel is

Dat is de kern van waar ik het vandaag over wil hebben. Niet dat AI onthoudt. Dat is, op zichzelf, indrukwekkend en vaak nuttig. Maar dat we, in onze haast om een technologie te bouwen die nooit iets kwijtraakt, zijn vergeten hoe functioneel vergeten is voor een mensenleven.

Het menselijk geheugen is namelijk geen harde schijf. Geheugenonderzoekers weten al decennia dat we niet afspelen wat er gebeurd is, we reconstrueren het, elke keer opnieuw, en bij elke reconstructie verandert er iets, verzacht er iets, verdwijnt er een scherpe rand. Dat voelt als een gebrek, als slordigheid van de evolutie. Het is het tegenovergestelde. Het is de reden dat u een ouder kunt vergeven voor iets dat twintig jaar geleden gebeurde. Het is de reden dat een huwelijk een tweede, derde, twintigste kans kan overleven. Het is de reden dat u, op uw veertigste, niet meer de persoon hoeft te zijn die u op uw twintigste was, want de meeste mensen om u heen hebben de scherpe details van die twintigjarige toch al laten vervagen. Vergeten is niet de bug in onze biologie. Het is de stille motor achter vergeving, groei en het simpele recht om een ander mens te worden dan wie u gisteren was.

En dat is precies wat er onder druk komt te staan wanneer elk gesprek, elke ruzie, elke gênante opmerking, ergens in perfecte, doorzoekbare, voor altijd oproepbare vorm blijft bestaan. Niet omdat iemand kwaadaardig is. Het systeem gooit simpelweg niets weg, want weggooien kostte vroeger opslagcapaciteit en die is inmiddels vrijwel gratis. We zijn per ongeluk hyperthymesie gaan bouwen als infrastructuur, zonder ooit de vraag te stellen of we dat wilden.

Er is nog een randgeval dat dit scherper maakt, en ik noem het kort, omdat het laat zien hoe ver dit al gaat. Er bestaan inmiddels diensten die, op basis van oude berichten, spraakopnames en video's van een overleden ouder, een chatbot bouwen waarmee je kunt blijven praten met iemand die er niet meer is. Voor sommigen een troost in de eerste weken van rouw. Maar rouwonderzoekers waarschuwen inmiddels voor iets anders: rouw is, hoe wreed dat ook klinkt, een proces dat werkt dankzij het langzaam vervagen van de scherpte van gemis. Een systeem dat die persoon voor altijd exact even scherp beschikbaar houdt, bevriest niet alleen de overledene. Het bevriest ook de achterblijver, in de fase van gemis waarin die assistent nog het meest verleidelijk is.

Het recht om een ander mens te worden

Ik zeg u dit niet om u bang te maken voor geheugen-functies in apps. Ik zeg het omdat we, als samenleving, dit probleem in andere contexten allang hebben herkend en er zelfs recht van hebben gemaakt. Een strafblad verjaart. Een schuld kan na verloop van tijd niet meer worden opgeëist. Europese wetgeving kent zelfs letterlijk het recht om vergeten te worden. Dat zijn geen bureaucratische kuren. Dat zijn erkenningen, vastgelegd in wetboeken, dat een samenleving zonder vergeten een wrede samenleving wordt. Wij hebben honderden jaren besteed aan het bouwen van instituties die opzettelijk vergeten, en nu bouwen we in een paar jaar tijd technologie die dat principe volledig omzeilt, zonder dat er ook maar één ontwerpvergadering over is gegaan.

Dus wat vraag ik van u, en ook van mezelf. Niet dat u stopt met AI-assistenten die onthouden, want het gemak daarvan is reëel en vaak welkom. Wel dat u, de volgende keer dat een app trots meldt "ik onthoud alles wat je me vertelt", de vraag stelt die zelden gesteld wordt: zou dit ook moeten? Vraag naar de verval-instelling. Vraag of er een knop is om iets bewust te laten vervagen, niet omdat het fout was, maar omdat u, net als ieder ander mens, het recht heeft om een andere versie van uzelf te worden dan degene die dat gesprek ooit voerde.

En doe, als kleine persoonlijke oefening, één ding deze week. Zoek een gesprek op in uw berichtengeschiedenis met een AI, of met een mens, waarin u ooit werd vastgepind op uw slechtste moment. En verwijder het. Niet omdat het niet gebeurd is. Maar omdat de vrouw uit Californië, degene die niets kon vergeten, ooit in een interview zei dat het niet haar geheugen was dat haar gevangen hield. Het was het feit dat ze nooit de kans kreeg om iets achter zich te laten. Wij hebben die kans nog wel. Voorlopig.