De beste dokter ter wereld werkt nu ook in uw dorp

Op een dinsdagmiddag in oktober redde een stuk software het leven van een kind van vier, en de enige die er ooit iets van zou weten was de huisarts die het gebruikte.

Marieke twijfelt

Laat ik het anders vertellen. Marieke is huisarts in een dorp met, laten we zeggen, twaalfhonderd inwoners, een kerk, een supermarkt en geen enkele specialist binnen twintig kilometer. Op een dinsdagmiddag komt er een jongetje binnen met koorts die al vijf dagen duurt, rode ogen, een uitslag die niet wil overgaan. Op het eerste gezicht: een griepje dat wat lang aanhoudt, iets wat je duizend keer eerder hebt gezien in twintig jaar huisartsenpraktijk. Maar Marieke twijfelt. Ze voert de symptomen in een diagnostisch hulpmiddel, een taalmodel getraind op miljoenen medische casussen, en binnen enkele seconden komt er een naam naar boven die zij zich van haar opleiding nog vaag herinnert, maar in twintig jaar praktijk nog nooit heeft hoeven gebruiken: de ziekte van Kawasaki. Zeldzaam. Onbehandeld soms dodelijk, door schade aan de kransslagaders. Met de juiste behandeling, op tijd gegeven, bijna altijd goed af te wenden.

Ze verwijst door. Diezelfde avond nog krijgt het kind de juiste behandeling in het ziekenhuis. Een week later speelt hij weer buiten, en niemand in het dorp weet ooit hoe dicht dat bij een heel ander verhaal stond.

Expertise was altijd een kwestie van geografie

Ik vertel u dit niet om indruk te maken op u met technologie. Ik vertel u dit omdat het iets laat zien wat we, denk ik, nog niet goed hebben begrepen over wat hier eigenlijk gebeurt. Want wat Marieke die dinsdag deed, was niet dat ze een computer haar werk liet doen. Wat er gebeurde, was dat zij, in een dorp met twaalfhonderd inwoners, toegang kreeg tot iets wat tot voor kort alleen bestond in de hoofden van een handjevol kinderartsen in academische ziekenhuizen. Zeldzame ziektes herkennen is namelijk geen kwestie van intelligentie. Het is een kwestie van blootstelling. Een specialist in een academisch centrum ziet in dertig jaar misschien twintig gevallen van Kawasaki, en daardoor herkent die het de eenentwintigste keer meteen. Een huisarts op het platteland ziet het misschien nooit. Niet omdat ze minder goed is. Omdat ze minder geluk heeft gehad met wat er langs haar spreekkamer kwam.

En dat is, wanneer je er goed over nadenkt, hoe expertise altijd heeft gewerkt. Het is geografie. Het is toeval van geboorte. Waar u wordt geboren, bepaalt met wie u ooit zult spreken, van wie u ooit zult leren, welke kennis er toevallig binnen handbereik ligt. Een kind dat opgroeit vlak bij een goede universiteit heeft toegang tot iets wat een even slim kind driehonderd kilometer verderop nooit krijgt aangeboden: iemand die uitlegt hoe het werkelijk zit, op het moment dat het nodig is. We noemen dat oneerlijk als we het hardop zeggen, maar we hebben het altijd geaccepteerd als een gegeven, als weer, als iets waar je toch niets aan doet.

Dat gegeven is nu, voor het eerst in de geschiedenis, geen gegeven meer.

De belofte en het addertje

Dat is het punt dat ik wil maken, en ik maak het niet lichtzinnig: de meest onderschatte belofte van kunstmatige intelligentie is niet dat het slimmer wordt dan wij. Het is dat de beste kennis ter wereld voor het eerst even goedkoop is om te bereiken als de slechtste. Een dorpsarts en een academisch ziekenhuis kunnen nu, in theorie, hetzelfde diagnostische instrument raadplegen. Een boer in een gebied zonder landbouwvoorlichter kan een foto van een zieke plant versturen en binnen een minuut horen welke schimmel het is, iets waarvoor hij vroeger weken moest wachten op een deskundige die toevallig langskwam. Een veertienjarige met een vraag over wiskunde die haar leraar niet kan beantwoorden omdat de klas met dertig anderen wacht, kan die vraag nu stellen aan iets dat oneindig geduldig is en nooit moe wordt van herhaling.

Dat is geen hype. Dat gebeurt nu al, op duizenden plekken tegelijk, meestal zonder dat er een journalist bij staat.

Maar, en hier komt het addertje, dit gebeurt niet vanzelf goed. Dit is geen natuurwet die zich vanzelf voltrekt in de richting van gelijkheid. Dezelfde technologie die Marieke's dorp verheft tot het niveau van een academisch ziekenhuis, kan net zo makkelijk de andere kant op werken. Het beste diagnostische instrument, het duurste abonnement, de nieuwste versie, kan net zo goed exclusief terechtkomen bij de ziekenhuizen die toch al het meeste geld hadden. De beste juridische AI kan naar de kantoren gaan die toch al de duurste advocaten hadden. De beste onderwijstool kan naar de scholen gaan die toch al de kleinste klassen hadden. In dat scenario wordt de kloof niet gedicht. Hij wordt verbreed, en sneller dan ooit, omdat nu ook de beste denkkracht ter wereld te koop is voor wie het zich kan veroorloven.

Welke kant het opgaat, is geen technische vraag. Het is een keuze. Elke keer dat iemand een AI-systeem bouwt, inkoopt, subsidieert of reguleert, wordt er impliciet een antwoord gegeven op de vraag: is dit iets dat de kloof dicht, of iets dat hem verdiept. Niemand zet die vraag op de agenda, omdat hij verscholen zit achter woorden als efficiëntie en innovatie en concurrentievoordeel. Maar de vraag zit er wel degelijk in, bij elke beslissing.

Wie krijgt hier voor het eerst toegang

Dus dit is wat ik u wil meegeven, niet als geruststelling maar als opdracht. De volgende keer dat u hoort over een nieuw AI-systeem, in de zorg, in het onderwijs, in het recht, in welk vakgebied dan ook, stel dan niet de vraag hoe knap het is. Stel de vraag: wie krijgt hier voor het eerst toegang tot iets waar hij vroeger nooit bij kon? En minstens zo belangrijk: wie wordt hier bewust buitengesloten, met een prijskaartje, met een taal die niet de zijne is, met een systeem dat toevallig alleen daar is ingevoerd waar het geld al zat?

Marieke's dorp had geluk, deze keer, omdat er iemand was die het instrument kende en durfde te gebruiken. Geluk is geen strategie. De vraag is niet of we de beste dokter ter wereld digitaal kunnen laten meekijken in ieder dorp. Dat kunnen we al. De vraag is of we het ook gaan doen, overal, voor iedereen, of alleen daar waar het toevallig al goed geregeld was. Dat antwoord schrijven we nu, met elke keuze die we maken. Zorg dat u weet aan welke kant van die keuze u staat.