Maak jezelf overbodig

Het beste carrièreadvies dat ik ooit kreeg, kwam van een vrouw die zichzelf net had ontslagen.

Ze liep naar haar leidinggevende

Niet officieel. Er was geen ontslagbrief, geen exitgesprek. Wat ze had gedaan was dit: in een weekend een stuk software gebouwd dat tachtig procent van haar eigen werk overnam. Ze was jurist bij een middelgroot advocatenkantoor, gespecialiseerd in het doorlichten van huurcontracten. Een baan die bestond uit honderden pagina's per week lezen, clausules vergelijken, afwijkingen markeren. Precies het soort werk waar een taalmodel verontrustend goed in blijkt te zijn. Uit nieuwsgierigheid, niet uit opdracht van boven, bouwde ze een tool die een contract in tien minuten doorspitte en de afwijkingen eruit haalde die zij normaal in twee dagen vond. Op maandagochtend kon ze twee dagen werk in twintig minuten controleren.

Toen deed ze het domste wat je, volgens elk overlevingsinstinct op de arbeidsmarkt van vandaag, kunt doen. Ze liep naar haar leidinggevende en liet het zien.

U kent het script dat hierop hoort te volgen. De baas bedankt haar beleefd, stuurt de tool door naar IT, en drie maanden later is haar functie een regel op een reorganisatielijst. Dat is het verhaal dat we elkaar vertellen, en het is niet uit de lucht gegrepen. Het gebeurt. Maar bij haar gebeurde er iets anders. Ze werd niet ontslagen. Ze werd gepromoveerd tot degene die verantwoordelijk was voor het herontwerpen van de manier waarop het hele kantoor met contracten omging. Binnen een jaar was ze de duurst betaalde jurist in het gebouw die zelf bijna nooit meer een contract las.

Onder elke baan zit een kleinere baan

Waarom vertel ik dit verhaal niet als uitzondering, maar als les? Omdat het precies het tegenovergestelde bewijst van wat de meeste loopbaanadviezen ons vandaag influisteren. Wees onmisbaar, zeggen ze. Bescherm je kennis. Word AI-proof. Zoek de vaardigheden die een machine nooit kan overnemen en verschans je daarachter, als een burcht die de belegering moet uitzitten. Ik denk dat dat advies u langzaam vergiftigt. Niet omdat het kwaadwillend is, maar omdat het uitgaat van een wereld die niet meer bestaat: een wereld waarin uw waarde zit in de taken die u uitvoert, in plaats van in het oordeel dat u toepast om te bepalen welke taken er nog toe doen.

Denk terug aan wat die jurist eigenlijk deed toen ze die tool bouwde. Ze automatiseerde niet haar baan. Ze automatiseerde het domste deel van haar baan, en hield het deel over waarvoor ze was aangenomen maar dat altijd was ondergesneeuwd: weten welke afwijking in een contract er echt toe deed en welke ruis was, inschatten welk risico een klant wel en niet zou willen lopen, een collega overtuigen dat een clausule aanpassing verdiende voordat het probleem werd. Dat oordeel bestond de hele tijd al. Het lag alleen begraven onder tweehonderd bladzijden leeswerk per week. De automatisering groef het niet weg. Ze groef het bloot.

Dat is het patroon dat ik steeds weer tegenkom zodra ik met mensen praat die met AI zijn gaan werken in plaats van ertegen. De mensen die bang zijn, houden vast aan de taak. De mensen die vooruitkomen, geven de taak op zodra ze kunnen, en gaan op zoek naar wat eronder zat. Een accountmanager die zijn eigen rapportages automatiseert, houdt tijd over om te ontdekken dat zijn echte werk altijd al het gesprek was, niet het document. Een docent die feedback op opstellen deels laat voorstructureren door een taalmodel, merkt dat het gesprek met een leerling over waarom een argument niet werkt, ineens de kern van de dag wordt in plaats van het restje dat overbleef na het nakijkwerk. Steeds hetzelfde patroon: onder elke baan zit een kleinere, scherpere baan die altijd al het punt was, en die we generaties lang hebben verstopt onder handwerk omdat er niemand was om het handwerk anders te doen.

Wie het initiatief neemt, wint

Dus nee, ik geloof niet in AI-proof worden. Ik geloof niet eens dat dat een samenhangend idee is. Elke vaardigheid die u vandaag onaantastbaar acht, is precies de vaardigheid waar over drie jaar iemand anders een tool voor bouwt in een weekend, met of zonder uw toestemming. De vraag is niet of het domste deel van uw baan verdwijnt. Dat gebeurt sowieso. De enige vraag die ertoe doet, is wie het initiatief neemt. Doet u het zelf, met uw naam eronder, op een moment dat u kiest? Of wacht u tot iemand anders, boven u of gewoon ergens op internet, het voor u doet zonder u iets te vragen?

Dat verschil lijkt klein maar is het niet. Wie zelf zijn taak automatiseert, positioneert zich als degene die begrijpt hoe het werk in elkaar zit, als de architect van de nieuwe manier van werken. Wie wacht tot het hem overkomt, wordt de laatste bewoner van een huis dat al is verkocht. Dezelfde technologie, twee compleet verschillende uitkomsten, en het enige verschil is wie de eerste beweging maakte.

De vraag die u mee naar huis neemt

Ik wil u daarom geen advies geven over welke cursus u moet volgen of welke tool u moet leren. Dat verandert elk kwartaal en over drie jaar lacht u om de lijst. Ik wil u een vraag geven om mee naar huis te nemen, en die vraag is ongemakkelijker dan hij klinkt: welk deel van uw werk zou u het liefst nooit aan een machine laten zien? Niet omdat het te ingewikkeld is. Vaak juist omdat het dat niet is. Omdat u, ergens diep vanbinnen, vermoedt dat als die taak verdwijnt, er misschien niet zoveel overblijft van wat mensen aan u betalen.

Die angst is geen reden om de taak te beschermen. Die angst is de meest eerlijke informatie die u dit jaar over uw eigen loopbaan zult krijgen. Ze wijst precies naar de plek waar u zou moeten beginnen met graven, niet naar de plek waar u zou moeten blijven zitten met uw armen over elkaar.

De jurist uit mijn verhaal vertelde me later iets dat ik nooit meer vergeten ben. Ze zei: ik was niet moedig, ik was gewoon eerder bang dan de rest. Ik was zo bang om overbodig te worden dat ik het zelf maar heb gedaan, voordat het toeval de kans kreeg. En daardoor was ik, toen het stof neerdaalde, niet degene die overbodig werd. Ik was degene die had laten zien wie er nog nodig was.

Dus dat is mijn advies, en het is het enige dat ik u vandaag meegeef. Ga niet naar huis met het voornemen om AI-proof te worden. Ga naar huis en zoek de taak op die u het bangst maakt om los te laten. En maak uzelf daarin, voordat iemand anders het voor u doet, met opzet overbodig. Wat overblijft, is waarschijnlijk het enige dat altijd al telde.