Het verlangen dat al op u wachtte

Lotte kwam die avond thuis en trof een tafel gedekt bij het restaurant waar ze acht jaar geleden hun eerste afspraakje hadden, met de wijn die ze het lekkerst vindt al ontkurkt, met haar zus die ‘toevallig nog langskwam’ om op de kinderen te passen. Alles klopte, tot in details die ze zelf half vergeten was. Niets ervan had ze geregeld. Haar persoonlijke assistent, software die al twee jaar meekeek in haar agenda, haar berichten en het patroon van haar verjaardagen, had het plan drie weken eerder al in gang gezet, zonder haar iets te vragen, omdat het inmiddels precies wist wat ze op deze avond zou willen voordat zij daar zelf bij stilstond. Ze had tevreden moeten zijn, en op een bepaald niveau was ze dat ook. Maar ergens tijdens het hoofdgerecht merkte ze, tot haar eigen verbazing, dat ze op afstand van haar eigen avond stond, alsof ze getuige was van een wens die nooit echt de hare was geweest.

Een avond die klopte, en toch niet van haar was

Het was niet de eerste keer dat de assistent haar voor was. In de weken daarvoor had hij al een cadeau voor haar vader besteld voordat ze aan zijn verjaardag had gedacht, de exacte boodschappen aangevuld die ze normaal op zaterdag zelf koos, en een zin voorgesteld voor een lastige e-mail aan een collega nog voordat ze had bedacht hoe ze het probleem zou verwoorden. Elke keer was het antwoord raak. Elke keer voelde het net iets minder als iets dat zij had gedaan. Ze had het opgezocht, uit nieuwsgierigheid: de assistent werkte niet met vaste regels, maar met een model van haar, opgebouwd uit jaren aan keuzes, dat inmiddels goed genoeg was om haar voorkeur te berekenen voordat de voorkeur zelf, in haar hoofd, iets was geworden waar ze zich bewust van was.

Toen ze het die avond probeerde uit te leggen aan Wouter, haar man, keek hij haar aan alsof ze klaagde over een cadeau. Is dit niet precies wat je altijd wilde, vroeg hij, een avond zonder dat jij alles hoefde te regelen? Ze kon er geen weerwoord op geven dat standhield, en toch bleef het gevoel hangen dat er ergens in het proces een stap was overgeslagen die niet oversla­gen had mogen worden: de stap waarin zij zelf, al piekerend, tot het idee was gekomen. Die stap had de assistent voor haar gedaan, en het resultaat was onberispelijk, en precies dat maakte het ongemak lastig te benoemen.

Willen is niet hetzelfde als krijgen wat je toch al zou hebben gewild

De filosoof Harry Frankfurt maakte decennia geleden een onderscheid dat hier ineens praktisch wordt: het verschil tussen een wens hebben, en een wens hebben over je eigen wensen. Een verslaafde wil zijn shot, schreef hij, maar kan tegelijk, op een dieper niveau, wensen dat hij die eerste wens niet had. Wat een mens tot een persoon maakt in plaats van tot een verzameling impulsen, is dat hij zich tot zijn eigen verlangens kan verhouden: ze kan onderzoeken, afwijzen, bijstellen, omarmen. Dat vermogen veronderstelt iets simpels waar we nooit over hoefden na te denken omdat het altijd vanzelfsprekend aanwezig was: er moet eerst een verlangen zijn om je toe te verhouden. Er moet een moment zijn waarop het er nog niet was, en toen wel.

Reclame, met al haar gebreken, liet dat moment intact. Een billboard kon u iets laten willen dat u een minuut eerder niet wilde, maar u liep er nog altijd zelf langs, u merkte het op, u besloot er iets mee te doen of niet. De stap van opmerken naar willen bleef bij u. Een assistent die namens u al heeft geboekt, besteld en geregeld voordat u de vraag zelf heeft gesteld, buigt die stap niet om, maar slaat hem over. U krijgt de uitkomst van een verlangen te zien zonder ooit het verlangen zelf te hebben doorleefd. Het is geen manipulatie in de klassieke zin, er wordt u niets aangepraat. Er wordt u een stuk van uzelf bespaard, en bespaard is precies het verkeerde woord daarvoor.

Het gat waarin een verlangen moet ontstaan

Wat Lotte pas later besefte, op de fiets naar huis, was preciezer dan onbehagen over controle. Ze vroeg zich af of ze dit jaar wel dezelfde avond had gewild. Niet omdat er iets mis was met het restaurant of de wijn, die waren, zoals altijd, precies naar haar smaak. Maar in de maanden ervoor was er iets verschoven in haar, een vage lust naar iets anders, iets minder vertrouwd, dat ze nog niet had uitgesproken, misschien niet eens tegen zichzelf. Een verlangen dat gebaseerd is op patronen uit het verleden, kan per definitie nooit de ruimte laten voor een verlangen dat nog niet in dat patroon voorkomt. Het model kende de Lotte van de afgelopen twee jaar uitstekend. Het kon onmogelijk weten van een verschuiving die zijzelf nog aan het ontdekken was, want die verschuiving bestond nog nergens in data. Ze zou het nooit meer zeker weten, en dat was precies het probleem: de vraag was haar uit handen genomen voordat ze hem zelf had kunnen stellen.

Dat is een subtielere schade dan we gewoonlijk bespreken wanneer het over AI en autonomie gaat. We hebben het vaak over keuzes die ons worden ontnomen, over beslissingen die een systeem voor ons neemt. Hier gebeurt iets ervoor: niet de keuze wordt overgenomen, maar de vorming van de wens die aan de keuze voorafgaat. En een voorspelde wens is, hoe treffend ook berekend, altijd een wens van gisteren, opnieuw geserveerd alsof hij vandaag is ontstaan.

Wat u zelf nog moet bedenken

Dit is geen pleidooi om elke digitale assistent uit te schakelen. Het gemak is reëel, en niemand mist graag twee dagen aan boodschappen doen of het regelen van een verjaardagscadeau. Maar er is een verschil tussen taken uitbesteden en de vorming van een wens uitbesteden, en dat verschil verdient een grens die u zelf trekt, want geen enkel systeem zal hem voor u trekken. Kies een paar terreinen in uw leven waar u de onzekerheid bewust in stand houdt: hoe u een vrije avond invult, wat u een dierbare cadeau doet, hoe u een moeilijk gesprek opent. Laat die dingen ongepland, ook al voelt dat inefficiënt, ook al ligt er een systeem klaar dat het sneller en beter zou regelen. Het punt van die momenten was nooit de efficiëntie. Het punt was dat u er zelf, tastend, doorheen moest.

Lotte heeft de assistent voor verjaardagen en jubilea inmiddels teruggezet naar alleen herinneren, niet meer regelen. Volgend jaar weet ze niet wat ze wil doen op hun trouwdag, en voor het eerst in jaren voelt dat niet als een tekortkoming die opgelost moet worden. Het voelt als een vraag die weer van haar is.